… og når de blir modne så faller de ned

Det er liksom kruna på verket, eplehausten.

DSC_1643_crop

Heile året har me klypt, gjødsla, skore, vatna, kosa med og sunge for trea og så er det endeleg payback time. Dag etter dag, pose etter pose, bøya ryggen hundre gonger om dagen, kilo for kilo, tonn for tonn. Men kva avgjer når eplehausten startar? Korleis veit ein at akkurat NO er eplene modne? Eg håpar du har god tid, for dette er omfattande. Mykje av dette visste eg om frå før, men fekk endeleg teorien på plass under første samling på Hjeltnes. Mange av bileta er også tekne i klasserommet. Så, set deg godt tilbake i stolen:

Når ein produsent (eller eplebonde om du vil) leverer eple til eit fruktlager, må ho forholda seg til enkelte krav som vert sette av fruktlageret og/eller distributør, det kan til dømes vera Gartnarhallen eller BAMA. Desse krava endrar seg lite frå år til år, men litt endring er det, tilpassa sesongen. I år har det jo vore ein ekstraordinær sesong, så ein har til dømes fått lov å levera litt større eple enn i fjor, medan kravet til dekkfarge er litt mindre strengt. Meir om det under.

Når ein skal avgjere om eit felt er klart for hausting, må ein ta stikkprøvar frå heile feltet, frå begge sider av trea, høgt og lavt – eit godt utval, med andre ord. Deretter må ein gjera testar på desse eplene for å sjå om dei held seg innan for haustekrava.

Det er to hovudkategoriar for krav til modningsgrad av eple. Den første kategorien omfattar dei subjektive haustekrava, og den andre dei objektive haustekrava. Dei subjektive haustekrava omfattar alt slikt som ikkje kan målast og setjast nøyaktige tal på. Engelskmennene kallar det fint for an educated guess – har du litt erfaring, så kan du synsa deg fram til kor modent eplet er. Men det er også mykje som kan målast med utstyr og kjemi, og der kjem dei objektive krava inn.

Her er ei oversikt:

Subjektive haustekrav

1. Farge
Det er to typar farge ein snakkar om her, akkurat som med plommer: grunnfarge og dekkfarge. Og akkurat som med plommer så er det grunnfargen som seier noko om kor modent eplet er, medan dekkfargen er meir kosmetisk. Eit raudt eple ser jo mykje betre ut der det ligg i butikken.

DSC_1654

Grunnfarge

Når grunnfargen er grøn, er eplet umodent. Er grunnfargen gul, er eplet modent. MEN  – og dette er viktig – grunnfargen utviklar seg etter hausting. Det vil seie: eplet modnar sjølv om det ikkje lenger heng på treet. Eplebøndene haustar difor eplene litt før dei er heilt modne, fordi eplene gjerne skal liggja på lager ei stund. Då kan dei modna seg ferdige der, og ha betre lagringsevne.

DSC_1655

Dekkfarge

Alle eplesortar som skal leverast for sal, har krav til dekkfarge. Det er forskjellig frå sort til sort, nokon skal ha minimum 50% dekkfarge, andre 40% osv. Eplet utviklar best dekkfarge dersom det er nokre kjølige netter etterfulgt av solrike dagar. Men kva har skjedd i år? Jo, det har vore mildt og fint heile tida. Eplene har med andre ord ikkje fått dei kjølige nettene sine, både fordi det har vore uvanleg fint vêr, men også fordi me er 2-3 veker tidlegare ute enn før. Difor har kravet til dekkfarge i visse tilfelle vorte sett ned akkurat i år. Dekkfarge utviklar seg ikkje etter hausting. Det har ingenting å seie for smaken, men raude eple sel betre.

2. Kjernefarge
Del eplet i to. Sjå på kjernene (frøa). Er dei lyse? Då er eplet umodent. Er dei mørke? Då er det modent. Enkelt, ja?

3. Glans/sveitting
DSC_1692

Eplet til venstre i biletet over er matt i skalet, og er passeleg modent for hausting. Eplet til høgre er blankt og feittete i skalet. Det er eigentleg litt for modent for levering til lager. I år, der eplene plutseleg vart modne på ein-to-tre, var det ein del slikt å sjå når me henta.

Ellers er det eit par andre ting: kor lett slepp stilken når du plukkar eplet? Viss det er lett å plukka eplet, så er det eit teikn på modning. Må du røske det av med makt så er det mest sannsynleg ikkje klart enno. Og så må ein jo smake, då. Smak er den ultimate subjektive testen – kjenst eplet for hardt? Er det surt? Mjølent? Saftig?

Objektive haustekrav

Her kjem me over til litt meir avanserte metodar, med utstyr som mange kanskje aldri har høyrt om. Slikt utstyr har dei fleste eplebøndene, eller så har naboen, og ein kan låne. Det er snakk om penetrometer, refraktometer og jodtest. Sånt synst eg er forferdeleg morsomt. Eg trur eg må kjøpa meg lang kvit frakk og innreia sprøyterommet som eit laboratorium.

1. Trykkmotstand
Trykkmotstanden fortel kor mjukt fruktkjøtet i eplet er. Eplet må nemlig ikkje vera for mjukt når det skal leverast til lager, både fordi det då ikkje kan lagrast særleg lenge, men også fordi det er mindre motstandsdyktig mot slag og trykk.

DSC_1333 DSC_1332

For å måla trykkmotstanden treng ein eit penetrometer, sjå bileta over. Så skreller ein av skalet på ein 5-6-7 ulike stader rundt på eplet, og trykker penetrometeret inn i fruktkjøtet. Så les ein av talet, skriv det ned, og reknar ut gjennomsnittet for heile eplet. Så refererer ein til ein tabell frå fruktlageret. Di høgare tal, di fastare er eplet. Sorten Gravenstein skulle i år ha ein trykkmotstand på minimum 6,5 ved levering.

2. Stiveinnhald
Stive, eller stivelse om du vil, er det som gjer grønnsaken eller frukta – wait for it – stivt. Eller hardt. Det er for eksempel masse stive i poteter, men ganske lite i ei tomat. Stive omdannar seg til sukker etter kvart som eplet modnar, så di meir stive, di mindre modent er eplet. For å sjå kor masse stive som er i eplet, må ein dela det i to og dyppa flaten i jod. Det er ein spesiell type jod som me får frå fruktlageret, meir veit eg ikkje om den saka. Joden reagerer med stiven i eplet og dannar ein mørk farge. Så samanlinkar ein med bilete ein får frå fruktlageret, og ser korleis ein ligg an.

DSC_1335

På biletet over ser du at det eine eplet han (=lærar Asbjørn på Hjeltnes) held i handa er veldig mørkt, og dermed svært umodent. Det andre er modnare. Tips: ikkje få jod på fingrane. Det minner sterkt om nikotinflekker.

3. Sukkerinnhald
Her brukar ein min favoritt: refraktometeret! Ikkje berre er det eit fint ord å uttala, sjølve instrumentet ser også tøft ut. Eit refraktometer målar brytinga i fruktsafta, og viser på ein skala kor høgt sukkerinnhaldet i safta er.

DSC_1320

Refraktometer <3

Refraktometeret minnar litt om ein kikkert, men kikkar du i det, ser du berre ei blå flate med ein liten skala på. For å måla sukkerinnhaldet må ein samla eplesaft frå heile eplet. Sukkerinnhaldet kan nemlig vera forskjellig alt etter kva side av eplet ein tek safta frå – det kan skilje ei heil grad mellom skuggesida og solsida på eit eple! Måten ein gjer dette på er å skave av eit tynt lag fruktkjøt heile vegen rundt, leggje dette i press (for eksempel i ei kvitlaukspresse) og klemme ut safta.

DSC_1319

I biletet: refraktometer, kvitlaukspresse, høvel for å skave av fruktkjøt, og masse umodne Aromaeple.

Ein dryp eit par dropar av safta på kontaktflaten foran på instrumentet, legg loket over, og kikkar inn medan ein held refraktometeret opp mot lyset. Då ser ein at den blå flaten har fått ein strek, og så les ein av kva tal som står der streken går. Så refererer ein til – igjen – ein tabell frå fruktlageret.

DSC_1330 DSC_1325 DSC_1331

Det var ikkje spesielt lett å ta bilete inn i refraktometeret, men du får kanskje ein ide om korleis det ser ut. Du ser skiljet der lyset bryt i fruktsafta – det er på dette skiljet ein les av sukkerinnhaldet. I år skulle til dømes sorten Aroma halda eit minstekrav på 11,2 i sukkerinnhald ved levering. Han i midten heiter Joar. Håper ikkje han har noko imot å vera fotomodell.

Om eplene når alle desse tre krava, er dei klare for henting. Men kva med storleik, seier du? Vel, storleiken har ikkje nødvendigvis noko med modninga å gjere. Men eit krav er det likevel, og eg tek det med her:

4. Storleik
Det er både eit minimumskrav og eit maksimumskrav for storleik på eple som skal leverast for sal. Det er ikkje store variasjonar mellom sortane, men for til dømes Prinseple er minstekravet litt lågare enn andre sortar, fordi det generelt er eit lite eple. I år var minstekravet til Prins 55 mm i diameter. For alle dei andre sortane våre var det 60 mm. Maksimumskravet har tidlegare vore 90 mm, men vart i år auka til 95-100 mm, men det var nok ikkje mange eple som holdt dei dimensjonane.

DSC_1042 DSC_1043 DSC_1045

På biletet over ser du eit diametermål: går eplet gjennom, er det for lite. Går det ikkje gjennom, er det stort nok (duh). Her viser eg minstemålet for Prins.

Så, korleis brukar ein eplebonde alle desse måla i praksis? Vel, innleiingsvis handlar det om å følgja med, ta seg nokre spaserturar i eplefelta, smaka litt, kjenna på kor lett eplet slepp osv. Når ein trur det nærmar seg (ein får gjerne nokre epostar frå fruktlageret der ein får rapport frå ulike stader i distriktet), plukkar ein med seg eit utval for å testa sukker, stive og trykkmotstand. Til sjuande og sist er det ein kombinasjon av alle desse målingane og krava som avgjer om frukta er klar for hausting. Ein må også bruka ein god dose sunn fornuft, for ein kan jo ikkje gå rundt og vurdera kvart einaste eple. Det skjer også ei utsortering på fruktlageret, eplene som ikkje held krava vert sende til pressing. Ein får jo nokre kroner for det også.

Ja, det var dagens avhandling. Neste gong skal eg skriva eit eller anna tøysete, eg lovar.

 

Ps. Eg kosar ikkje med trea på ordentleg, altså. Syng ikkje for dei heller. Men om dei er heldige så har pappen på radioen i traktoren.

FacebookTwitterGoogle+PinterestShare

Tid å hausta inn: eple

Den 19. september 2014 vart me ferdige med eplehausten her på garden. Og det, damer og herrer, er rekordtidleg.

DSC_1691

Aller øvst og aller ytst: dei siste Aromaeplene

Lærar på gartnarlinja på Hjeltnes, Asbjørn Børsheim, fortalte at i fjor byrja han å hauste Aroma den 2. oktober. I år er me altså ferdige midt i september. Det har vore ekstremt travelt, for det uvanleg fine været gjorde at alle eplene berre PANG! Eg er moden! Plukk meg! Plukk meg NO! og fruktlageret berre EPLENE ER MODNE! Plukk dei no! Helst i går! og me berre døgeret har berre 24 timar og ikkje alle av dei har dagslys! Det har med andre ord ikkje vore tid til stort anna enn å hente, så bloggen har vorte neglisjert. Særleg sidan eg plutseleg har vorte filmskapar også (meir om det ein annan gong). Men no er me altså ferdige, i god tid før pappen sin årlege sydentur. Sjølv skal eg teikna og lesa pensum.

DSC_1457

Gravenstein

Eg tenkte å ha ein eigen post seinare om korleis ein avgjer når eplene er modne, for det er ganske mykje meir omstendeleg enn med plommer. Difor skal eg heller koma med nokre observasjonar eg har gjort meg i haust:

1. Nokon eple er heilt vanvittig store.

DSC_1512

Eit Gravenstein på «berre» 491 gram

Så store, faktisk, at eg sette igang ein konkurranse om det største eplet i Hardanger for fruktlageret, som eg som sagt er Facebookadministrator for. Sjølv er eg jo inhabil i denne konkurransen, og uansett har me ikkje funne noko større enn det hittil største bidraget. Det største me fann sjølve var ein Raud Aroma på 520 gram. Tenk litt på det. Ein sekspakning Pink Lady pleier å vera rundt 1 kilo.

2. Det er marihøner overalt.

DSC_1387 DSC_1700

Seriøst. Overalt.

DSC_1696

Over. Alt.

DSC_1702

3. Og sommarfuglar.

DSC_1682 DSC_1685

DSC_1689

4. Frukttre er rare.

Dei kan for eksempel finna på å gjera slik:

DSC_1441

Eller sånn:

DSC_1446

What.

Eller slik (desse hang ved sida av kvarandre på treet):

DSC_1494

Eller sånn (fnis):

DSC_1460

5. Dette må vera ein av dei beste jobbane i verda.

DSC_1425

Later, peeps.

 

 

Gullkorn frå pappen #3

Eg: -Det er litt mykje skugge frå det treet. Plommene modnar litt seint her.
Pappen: -Ja, ho kostar nok litt, den eika der.
Eg: -Du har ikkje vurdert å hogge den ned, då?
Pappen:

Nei, me må jo ha ein stad å parkera kråkene.

DSC_1119

Forbrukartest: hentepose

Viss du har god hukommelse så hugsar du kanskje at eg var på fruktlageret for nokre veker sidan, og at eg og pappen snuste litt på dei nye henteposane dei hadde fått inn. Vel, guess what!

Henteposar

Sidan me no dermed har eit lite utval henteposar her til gards, tenkte eg at eg rett og slett kunne laga ein forbrukartest. Du veit, for henteposar er jo noko alle treng. Men først: Kva er eigentleg ein hentepose?

Når me seier henting, så meiner me hausting. Eventuelt plukking. Av eple, plommer, moreller, pærer osv. Ein kan sjølvsagt hente frukt i ei bøtte, det var det alle gjorde i gamle dagar. Men sånn cirka på sekstitalet dukka henteposane opp på marknaden, og det gjorde hentinga mykje lettare. Henteposen er ein slags blanding av pose og bøtte, og du heng den på magen slik at du har begge hendene fri til å plukka med.

DSC_1532 DSC_1531

Posen er eigentleg berre ei lang pølse med hol i botnen. Denne pølsa kallast laupen, og nokon kallar også henteposen ganske enkelt for ein laup. Når henteposen er full, tømer du frukta over i ein større kasse. Slik:

DSC_1516DSC_1517DSC_1519DSC_1523Så festar du posen att, slik at frukta ikkje dett rett gjennom laupen når du hentar:

DSC_1526DSC_1529DSC_1530Enkelt og greit. Men over til testen!PosaneFrå venstre til høgre i biletet har me Øysteseposen, Hermes Tyrolbox, Hejmulposen og Danskeposen. Desse namna har eg stort sett funne opp sjølv, bortsett frå Tyrolbox, for det står trykt på den, så eg veit at det er det den heiter.

Det første du kanskje legg merke til er at laupen er betydeleg lengre på Tyrolbox og Hejmul. På dei gamle posane, dvs Øystese og Dansken, er det kort laup. Det er ein grunn til at dei har forlenga den på nyare posar – ein slepp bøya seg så voldsomt langt ned for å tøme når ein byrjer på ny storkasse. Stort pluss til dei nyare posane der, altså. Men lat oss ta posane for oss ein og ein:

Øysteseposen

DSC_1475 DSC_1476

Eg kallar den dette fordi den er produsert i Øystese. NB: Dei produserer framleis henteposar i Øystese, denne testen er IKKJE av dei nyare posane deira. Dei har eg ikkje prøvd, og kan ikkje uttala meg om. Eg tipper dei har gjort ein del forbetringar. Denne har pappen hatt i årevis, og det ser ikkje ut til at han har tenkt å byta den ut heller. Den har ganske kort laup, og festeordninga i sidene er svært enkel, kun taustumpar med knutar på. Bærestroppene er i vanleg design med kryss i ryggen. Minusa med denne posen er at tøyet ikkje er vanntett, så den vert klissblaut viss eplene er våte. Det betyr at om du ikkje har på deg regnbukse, så vert du blaut sjølv. Aluminiumen er også ganske svak, den vert fort bulka. Taustump-prinsippet gjer at posen er kjapp å lukke att etter at du har tømt, MEN det er også fort gjort at taua sprett opp av seg sjølv, så all frukta rasar ned på bakken. Pappen har derimot perfeksjonert bruken av denne posen, så han er godt fornøgd.

Hermes Tyrolbox

DSC_1479 DSC_1478
Dette er ein av dei nyaste posane, laga i Italia. Laupen er i plaststoff, og veldig lang. Bærestroppene er like som på Øysteseposen med kryss i ryggen. Festeordninga er ein strikk med ein metallring i enden, som ein trekk rundt laupen og fester i ein krok i sida. Metallringen i enden på strikken synst eg er ei ulempe, for viss du glipp strikken så suser den rundt i stor fart og kan treffe både eple, armar og eventuelt små søte barnehovud som eit prosjektil. Henteposen tek 12 kilo, og er i fylgje Hermes sine nettsider «lady»-utgåva. Den «vanlege» utgåva tek 16 kilo, men kven gidd vel drasse på 16 kilo når ein kan klara seg med 12, seier berre eg. Sjølve aluminiumsdelen på denne er ganske låg, noko som er ein fordel når ein skal gå i oppoverbakke – ein smell ikkje låra i posen kvar gong ein tek eit steg. Diverre har den ein vond kant nede, og etter ein dag med denne hadde eg fullt av små blåmerker på låra likevel. Aluminiumsdelen er veldig brei, som er ein kjempefordel fordi ein kjem veldig lett til med hendene for å leggja frukta nedi posen. Den er også fora på innsida med eit tynt lag skumplast, som polstrar for eplene så dei ikkje så lett får trykkskader.

Hejmulposen

DSC_1481 DSC_1482
Eller Hemulposen, som eg i mitt stille sinn kallar den. Den er frå Nederland. Her er laupen like lang som på Tyrolbox, men i tillegg har den eit innlegg langs kanten nederst med polstring, som demper for frukta når ein tømer posen. Den er også polstra på innsida av aluminiumen, slik Tyrolbox er. Laupen er i eit bevernylonaktig stoff, som gjer den litt meir smidig enn Tyrolbox. Ellers er aluminiumsdelen ein god del høgare og smalare enn Tyrolbox, men dette gjer meg ingenting, sidan eg har mjuke handledd og kjem godt til likevel. Bærestroppene er same prinsipp med kryss i ryggen, men dei er laga i eit grovt taumateriale, omtrent som husholdningshyssing i overflata, som gjer at dei ikkje sklir rundt så lett dersom ein til dømes har på seg ein fleecegensar. Dette likar eg, for kryss-i-ryggen-prinsippet har ein tendens til å føra til at krysset havnar heilt oppe på skulderblada, og det er tungt. Festeordninga her er lik som Tyrolbox, bortsett frå at strikken har ein knute som hektast bak ein krok. Hejmulposen tek 10 kilo, og sjølv om ein dermed må gå og tøme posen oftare enn med til dømes Tyrolbox, så sparar ein ryggen for litt slit.

Danskeposen

DSC_1503 DSC_1505
Denne er – gjett tre gonger – dansk! Det er ei rekkje ulemper med denne. For det første er aluminiumsdelen slett ikkje i aluminium, men i hardplast. Då toler den ikkje så godt at ein køyrer på den med traktoren, gitt. Men det er ingenting gaffateip ikkje kan fikse. Ellers er plasten i laupen så gamal og herken at det er vrient å få tømt frukta ut på ein smidig måte. Laupen er også lovleg kort. Festeordninga er lik som Øysteseposen, bortsett frå at det her er ei hempe som hektast rundt eit hjul. Hakket meir avansert, men her hender det også at laupen løsnar og all frukta ramlar ut. Det er derimot ein stor fordel med Danskeposen: Bærestroppene.

DSC_1502

Som du ser på biletet så har denne posen polstra skulderstropper, og eit samlepunkt som held stroppene på plass der dei skal vere i ryggen. Dette er kjempebehageleg. Einaste bakdelen med dette er at ein då ikkje kan henge posen på sida av kroppen som ei veske, noko som er praktisk når ein skal langt opp og inn i eit tre der posen vil vere i vegen om den heng på magen.

Konklusjon:
Min absolutte favoritt er Hejmulposen. Den er liten, nett, mjuk og smidig, og veg ikkje altfor masse når den er full. Polstringa nederst på laupen er god, og eg likar godt festeordninga med strikk, spesielt når det ikkje er metallring i enden.

Men dersom du spør mannen min, så er svaret Tyrolbox. Han kjem godt til for å leggje nedi frukta, den er lett å flytte rundt på for å koma til i trea, og han må ikkje tøma den altfor ofte.

Og dersom du spør pappen, så er det Øysteseposen som går av med seieren. Den har jo tross alt vart i tjue år, minst. Og så er det alltid positivt med lokalproduserte varer.

Taparen vert i alle fall Danskeposen. Men det bæresystemet, altså. Det er saker.

Så dersom du er ein henteposeprodusent, kan du vera så snill å produsera følgjande: Ein pose med lang laup, som er polstra inni og nederst i laupen, med bæresystemet til Danskeposen, festeordninga til Hejmulposen – og i to storleikar, 10 og 12 kilo? I aluminium? Og med polstring mellom aluminiumen og låra mine? Ja? Åkei. Eg ventar i spenning.

Ps:  Fleire har lurt på korleis ein kan få tak i henteposar. Me har kjøpt våre via fruktlageret, men eg har ikkje klart å finna ut korleis ein kan få tak i dei som privatperson. Kanskje eg berre har googla feil søkjeord. Eg skal leita vidare.

Pps. Heilt til sist: Eg fann demovideo av Tyrolbox på YouTube! Værsågod, her er fire minutt og sytten sekund med pur infomercial-lukke:

First person eplehenting

Her om dagen fekk eg meg GoPro-kamera. Eg stroppa det fast på meg sjølv og drog ut på jobb, og med litt redigering vart resultatet denne first person shooter epleplukke-videoen. Pappen, mannen min og eg henta Summerred på Halvfjøringen og Ruset, to svært lokale stadnamn (det er ca 35 meter mellom dei) på garden vår. Bli med meg på jobb då vel!

Som du ser har eg også fått meg ny logo. Songen er forøvrig Solar Flares av Silent Partner, som eg fann i YouTube sitt vesle lydbibliotek, heilt gratis og lovleg å bruke. Fortsatt god sundag!